Edit Template

Favetta

Fonte
C’ERA UNA VOLTA – RACCONTI POPOLARI
a cura della Biblioteca Comunale.
31 Ottobre 1994

  • Dialetto Contursano
  • Traduzione

Ng'era na vota nu marìt' e na migliera ca, cu tutt' ca ern' viecchij, asp'ttav'n' nu figlij. Siccom' vulienn' sapè si era màscul' o femm'na, chiamàh'n' l'addivinatric', e chesta, ropp' tanta gir' e bota, lor' ricìh' ca era femm'na. Cu li sold' mman' p' la pahà, lu marìt' l'addummannàh' ancora la sciorta r' sta picciotta ch' avìa nasc', e la fattucchiara (1) li ruspunnìh' ca s' avess' spusata cu lu sol'.

Li ng'nitur', quann' nascìh' e v'rìh'n' ca era verament' na femm'na, s' appauràh'n' r' chisà che cosa avìa succer', si s' abb'rava lu riest' r' la maharìa, p' chest' la fec'r' cresc' int' a zert' stanz' r' la casa, addò nun b'rìa maj la luc' r' lu sol'.

Sta picciotta s' criscìh' fin' a che s' fec' femm'na, e nu iuorn' ca li m'nìh' nu desiderij, s' fec' purtà ra la serva nu poch' r' carna cu l'uoss. S' mangiàh' la carna e, cu l'uoss' rimast', s' m'ttìh' a scautà int' a lu mur' nzin' a che nun s' fec' nu p'rtus' a donn' trasìh' na spera r' sol'.

Succ'rìh' cher' ch' avìa succer' e, ropp' lu tiemp' iust' ch' avìa passà, nascìh' na criatura bella com' a lu sol'. S' chiamàh' la sietrìca (2) e s' fec' purtà na cascia a mmusura p' ng' fà capè sta criatura.

La sietrìca, a lu scur' r' tutt' cher' ch' avìa cumbinat', li purtàh' sta cascia e, quann' lu iuorn' appriess' ng' la fec' truvà pronta e chiusa cu l'ordin' r' la ìh' a mett' int' a lu giardin' r' lu re, fec' a mmusura tutt' chest', pur' si nun ng' capìh' nient'. Lassàh' sta cascia int' a n'uort', ropp' ch' avìa zumpat' lu mur' r' lu giardin', e s' n' turnàh' a serv' chera patrona soia ca s' passava la vita a lu scur', int' a li suttàn' r' chiru grand' palazz'.

Int' a lu giardin', accustat' a la casa r' lu re, li giardinier' fat'hàv'n' a uort' nu poch' r' terra e la sietrica avìa pusat' la cascia int' a na ràsula (3) r' fav' ca, cu ati urtagg', sp'zzav'n' r' fila r' parm', sep' sciurut' e at' arb'r' bell'.

Lu figlij r' lu re, lu principe, nu bellu uagliòn' biond' e cu l'uocchij azzurr', tutt' r' matin' s' ìa a fa na passiàta int' a lu giardin' e s' facìa semp' na mangiata r' li frutt' r' l'uort'. Chera matina, amment' scuffulava (4) li vùngul' (5) r' fav', v'rìh' chera cascia mmiezz' a r' fav' e l'aprìh'.

Quann' v'rìh' chera bella picciotta ca lu nzignava cu lu ìrt' (6), la pigliàh' mbrazza e fuìh' subb't' addò lu patr'. Lu cor' r' lu re, ch' avìa capit' subb't' ca s' trattava r' n'urfanella, s'nt'nn'rìh' e decidìh' r' s' la cresc'. Li rìh' lu nom' r' Favetta, p'cchè l'avienn' truvata mmiezz' a r' fav'.

La picciotta, s' v'rìh' subb't', nun era com' a l'at'. Cu granda maraviglia r' tutt' lu palazz' riàl', cr'scìa a bista r' uocchij, e ogn' ghiuorn' ca passava, era com' si foss' passat' n'ann'. Ncap' a quinn'ci iuorn', fo na figliuledda ben cr'sciuta.

Lu principe, ca int' a ssu tiemp' nun l'avìa pers' r' uocchij manch' nu minut', p' tutt' sti cos' e p'cchè era bella com' a lu sol', s' n' nnammuràh', e addummannàh' a la mamma lu cunsens' p' s' la spusà. Ma la mamma, com' pur' lu patr', nun putìa accuns'ntì a stu matr'monij p' tanta mutiv'.

Prima p'cchè ng' ern' stat' già mezz' parol' cu ati rignant' r' lu cuntuorn', e pò p'cchè Favetta nun era nisciuna. Era fatata, è lu vèr', ma probb't' p' chest', facìa p'nsà. E si, com' era crisciuta, s' mb'cchìa int' a poch' iuorn' e pò murìa?

Lu principe ca la stia a guardà p' tutta la iurnata, zert' bot' l'addummannava: "Ma tu chi si verament'?" e edda lu ruspunnìa a canzona: "Int' a r' fav' m'è truvata e Favetta m'è chiamata: Figlia r' fav' sò!"

Frattant' li mis' passav'n' e la cresc'ta s' arr'stàh', la paura ca mb'cchìa svanìh'.

Lu re, nun suppurtann' la mmaluncunìa r' lu figlij, ca lu facìa deperisc' iuorn' p' ghiuorn', decidìh' r' ng' rà nu taglij, e int' a quatte quatt' ott' cumbinàh' nu matr'monij cu la figlia r' nu re cunfinant' e fissàh' lu iuorn' r' lu spusalizij.

Chiru iuorn' lu principe mmitàh' a la festa tutta la cort' nzin' a l'ut'm' serv', ma Favetta nun ng' voz' ìh', e quann' s' accurgìh' ca nun ng' era, mmannàh' na serva a purtàr' g'ruj dolc'. Favetta, p' contracambià, annant' a chera serva, m'ttìh' r' man' int' a na cauràla ca vuddìa ngimma ru fuoch' e t'ràh' for' n' aggett' r' or' lavurat' a forma r' pesc', ca era na maraviglia.

Quann' la serva, nnant' a tutt' li mmitàt', purtàh' chiru reàl' r' Favetta, la sposa s' ngiulusìh' e "Pur' ij", ricìh', "sacc' fà na tala maharìa, anz', lu pesc' t' lu fazz' roj vot' tant'!". E siccom' chera cauràla r' acqua vuddent' avìa ess' grossa roj vot' tant', ng' sciulàh' inta e murìh'.

Li chiant' e li strill' ca s' s'ntìh'n' a ssu palazz' riàl' chiru iuorn' s' s'ntìh'n' nzin' a li cunfin' r' lu regn'. E lu iuorn' appriess' calàh' nu silenzij, ca parìa com' si foss'r' tutt' muort'. Sul' Favetta, com' si nient' foss', s' n' ìa a pr'parà la terra p' chiantà r' ati fav' int' a lu giardìn'.

Passàh' atu tiemp' e lu princip' turnàh' n'ata vota a ghì appriess' a Favetta, e ogn' tant' l'addummannava: "Ma tu chi si verament'?" e edda lu ruspunnìa a canzona: "Int' a r' fav' m'è truvata e Favetta m'è chiamata: Figlia r' fav' sò!".

A nu zert' punt' lu re, ncazzat' p' com' stienn' ienn' r' cos', cumbinàh' n'atu bellu matr'monij cu na figlia r' n'atu re cunfinant', e chiru iuorn' r' lu spusalizij fo festa granda a lu palazz'. Tutt' forn' mmitàt' nzin' a l'ut'm' serv', ma Favetta nun ng' voz' ìh'.

Quann' lu principe s' n'accurgìh' ca nun ng' era, s' chiamàh' na serva e li mmannàh' nu bellu piatt' r' dolc', e Favetta p' contracambià appicciàh' nu mument' lu furn' e, amment' ca stìa hardènn', ng' nf'làh' r' man' inta e cacciàh' na pizza r' pan' r' Spagna ca chera serva s' voz' fà aiutà, tant' era grossa.

Quann' la serva, nnant' a tutt' li mmitàt', purtàh' chiru reàl' r' Favetta a lu spos', la zita s' ngiulusìh' e "Pur' ij", ricìh', "sacc' fà na tala maharìa, anz', la pizza t' la fazz' roj vot' tant'!". E siccom' nu ng' fo vers' r' la cunbinc' ca era na paccìa, int' a nu mument' s' iettàh' int' a nu furn' ca hardìa e murìh'.

Rumanìh'n' tutt' attassàt' (7) e li mmitàt' s' n' fuìgh'n' tutt' cu na faccia nèura p' lu sgumient'. Na mal'rizion' parìa calata ncoppa a chiru palazz', e lu re chiamàh' li chiù grand' magh' p' caccià for' ra cher' mura li spird' malign'.

Nu iuorn' lu re s' chiamàh' lu principe e, cu na granda scorta r' suldat', partìh'n'. Ropp' quacche tiemp' turnàh'n' cu lu principe spusat' a na principessa r' nu regn' ca stìa a l'atu pizz' r' lu mar', femm'na r' puz' ca canuscìa pur' l'art' r' ammahà.

R' cos' parienn' tranquill' e lu tiemp' passava, Favetta s' n' stìa p' li fatt' suoj e nu iuorn' murìh' lu re. Lu principe pigliàh' pussess' r' lu palazz' e r' lu regn', la principessa add'v'ntàh' reggina e, appruss'mànnus' na uerra, prima r' la partenza, s' chiamàh'n' a Favetta.

Favetta accurrìh' subb't' e, com' la v'rìh'n' bella com' a lu sol', a lu re alluc'ntàh'n' l'uocchij e a la reggina s' astr'ngìh'n'. Siccom' idd' avìa part' p' ssa uerra, l'addummannàh'n' si vulìa fà cumpagnia a la reggina. Favetta ricìh' r' si e lu re partìh' cuntent'.

La reggina rumasta patrona r' lu palazz', a la prisenza r' Favetta facìa la fihùra r' na bona a nient' ncoppa a tutt'. E chian' chian' accumm'nzàh' a trattà Favetta com' na schiava. Favetta ccà, Favetta ddà. Piglia chest' e posa cher'. E Favetta ubb'rìa, ma r' facìa cu tanta ngenuità ca facìa tuccà li nierv'. E li nierv' r' la reggina, p' chest', nu iuorn' c'rìh'n'.

Chiru iuorn', annant' a tutta la servitù, ngimma a na terrazza ca s'affacciava a mar', a la reggina ca ricamava li scappàh' lu irtàl' r' or' abbàsc' a lu strachiùmm' int' a l'acqua, e pr't'nnìh' ca Favetta l'avìa ìh' a piglià. Favetta, cu chiru purtament' semplic' ca canuscienn' tutti quant', pigliàh' nu curtiedd', s' mmurzàh' (8) nu ìrt' e lu iettàh' a mar' cu l'ordin' r' turnà cu lu irtàl' nf'làt'.

Stu fatt' avv'nìh' int' a nu mument' e la reggina, scurnata annanz' a tutta la corta, edda ca s' cunsiderava sperta r' maharìj, iettàh' n'ata vota lu irtàl' a mar', eppò s' mmurzàh' nu ìrt' cu nu curtiedd' e ghiettàh' pur' chir' abbàsc'.

Sul' ca lu ìrt' suj nun turnàh' e, ropp' nu poch', lu sangh' ch' assìa a funtana la fec' ianchià (9) ra la cap' a lu per'. La succurrìh'n' pur', ma lu sangh' nun s' attuppàh' (10) e prima r' fà nott' murìh' rissanguata.

Lu re, avuta la nutizija, turnàh' subb't' e, s'ntuta la storia, p'nsàh' r' approfondì la cosa. Na nott' s' accuàh' sotta lu liett' r' Favetta e asp'ttàh'. Quann' arruvàh' l'ora r' ìh' a dorm', Favetta trasìh' int' a la stanza addò ng' era na lucerna appicciata e s' abbuc'nàh'.

A nu zert' punt' s'ntìh' na strana voc' pruv'nì ra la lucerna: "Voglij vev'!", ricìa la voc'. Era lu lucign', ca stìa p' f'nì l'uoglij. Favetta rìh' l'ordin' a lu vasett' r' v'rsà l'uoglij a lu lucign'. "Sengh' suonn'", cuntinuàh' la voc'. E Favetta ruspunnìh': "Che bruhògna, com' pò p'nsà r' fà r'stà a lu scur' ammè, ca sò la figlia r' lu sol'?".

A chiru punt' a lu re s' aprìh'n' l'uocchij e capìh' finalment' chi era Favetta. Lu iuorn' ropp' l'addummannàh' si s' lu vulìa spusà e, ropp' poch' tiemp', forn' marit' e migliera.

Ra chiru iuorn' campàh'n' f'lic' e cuntient' e int' a chiru palazz' nun succ'rìh' chiù nient' r' tr'ment'.

C'era una volta un marito ed una moglie che, nonostante fossero vecchi, aspettavano un figlio. Siccome volevano sapere se era maschio o femmina, chiamarono una maga, e questa, dopo tanti giri e volta, disse loro che era una femmina. Con i soldi in mano per pagarla, il marito le chiese ancora la sorte di questa bambina che doveva nascere, e la fattucchiera gli rispose che si sarebbe sposata con il sole.

I genitori, quando nacque e videro che era davvero una femmina, si spaventarono per chissà cosa dovesse succedere se si avverava il resto della predizione, perciò la fecero crescere dentro certe stanze della casa, dove non vedeva mai la luce del sole.

Questa bambina crebbe finché non fu donna, e un giorno che le venne un desiderio, si fece portare dalla serva un poco di carne con l'osso. Si mangiò la carne e, con l'osso rimastole, si mise a scavare nel muro fintanto non si creò un pertugio dal quale entrò un raggio di sole.

Successe quello che doveva succedere e, dopo il tempo preciso che doveva passare, nacque una bambina bella come il sole. Si chiamò la serva e si fece portare una cassa a misura per farci entrare sta bambina.

La serva, allo scuro di tutto quello che aveva combinato, le portò questa cassa e, quando il giorno dopo gliela fece trovare pronta e chiusa con l'ordine di andarla a mettere nel giardino del re, fece esattamente tutto questo, anche se non ci capì niente. Lasciò questa cassa nell'orto, dopo aver saltato il muro del giardino, e se ne tornò a servire quella sua padrona che passava la sua vita al buio, nei sottani di quel grande palazzo.

Nel giardino, adiacente alla casa del re, i giardinieri coltivavano ad orto un po' di terreno e la serva aveva posto la cassa in un riquadro di fave che, con altri ortaggi, spezzavano le file di palme, siepi fiorite e altri alberi belli.

Il figlio del re, il principe, un bel ragazzo biondo e con gli occhi azzurri, tutte le mattine si andava a fare una passeggiata nel giardino e si faceva sempre una scorpacciata dei frutti dell'orto. Quella mattina, mentre sbucciava i baccelli delle fave, vide quella cassa in mezzo alle fave e l'aprì.

Quando vide quella bella bambina che lo indicava col dito, se la prese in braccio e corse subito dal padre. Il cuore del re, che aveva capito subito che si trattava di un'orfanella, si intenerì e decise di crescerla. Gli diede il nome di Favetta, perché l'avevano trovata in mezzo alle fave.

La bambina, si vide subito, non era come le altre. Con grande meraviglia di tutto il palazzo reale, cresceva a vista d'occhio, e ogni giorno che passava, era come se fosse passato un anno. In capo a quindici giorni, fu ragazzina ben cresciuta.

Il principe, che in tutto questo tempo non l'aveva persa d'occhio nemmeno un minuto, per tutte queste cose e perché era bella come il sole, se ne innamorò e chiese alla madre il consenso per sposarsela. Ma la madre, come pure il padre, non poteva acconsentire a questo matrimonio per tanti motivi.

Prima perché c'erano state già mezze promesse con altri regnanti dei dintorni, e poi perché Favetta non era nessuno. Era fatata, è vero, ma proprio per questo, dava da pensare. E se, com'era cresciuta, s'invecchiava in pochi giorni e poi moriva?

Il principe che la stava a guardare per tutta la giornata, certe volte le chiedeva: "Ma tu chi sei veramente?" e lei gli rispondeva cantando: "Nelle fave mi hai trovata e Favetta mi hai chiamata: Figlia di fave sono!"

Frattanto i mesi passavano e la crescita si arrestò, la paura che invecchiasse svanì.

Il re, non sopportando la malinconia del figlio, che lo faceva deperire giorno per giorno, decise di darci un taglio, e in quattro e quattr'otto combinò un matrimonio con la figlia di un re confinante e fissò il giorno delle nozze.

Quel giorno il principe invitò alla festa tutta la corte fino all'ultimo servo, ma Favetta non ci volle andare, e quando si accorse che non c'era, mandò una serva a portarle alcuni dolci. Favetta, per contraccambiare, davanti a quella serva, mise le mani in una pentola che bolliva sul fuoco e tirò fuori un oggetto d'oro a forma di pesce, che era una meraviglia.

Quando la serva, davanti a tutti gli invitati, portò quel regalo di Favetta, la sposa si ingelosì e "Pure io", disse, "so fare una siffatta stregoneria, anzi, il pesce te lo farò due volte tanto!". E siccome quella pentola d'acqua bollente doveva essere grande il doppio, vi scivolò dentro e morì.

I pianti e gli strilli che si sentirono uscire dal palazzo reale quel giorno si sentirono fino ai confini del regno. E il giorno dopo calò un silenzio, che pareva come se fossero tutti morti. Solo Favetta, come se niente fosse, se ne andava a preparare il terreno per piantare le altre fave nel giardino.

Passò altro tempo e il principe tornò un'altra volta a seguire Favetta, e ogni tanto le domandava: "Ma tu chi sei veramente?" e lei gli rispondeva cantando: "Nelle fave mi hai trovata e Favetta mi hai chiamata: Figlia di fave sono!".

Ad un certo punto il re, arrabbiato per come stavano andando le cose, combinò un altro bel matrimonio con una figlia di un altro re confinante, e quel giorno delle nozze fu festa grande al palazzo. Tutti furono invitati fino all'ultimo servo, ma Favetta non ci volle andare.

Quando il principe si accorse che non c'era, si chiamò una serva e le mandò un bel piatto di dolci, e Favetta per contraccambiare accese un momento il forno e, nel mentre che stava ardendo, vi infilò dentro e cacciò una torta di pan di spagna che quella serva si volle far aiutare, tanto era grande.

Quando la serva, davanti a tutti gli invitati, portò quel regalo di Favetta allo sposo, la sposa si ingelosì e "Pure io", disse, "so fare una tale stregoneria, anzi, la torta te la faccio due volte tanto!". E siccome non ci fu verso di convincerla che era una pazzia, in un momento si gettò in un forno che ardeva e morì.

Rimasero tutti impietriti e gli invitati se ne scapparono tutti con una faccia nera per lo sgomento. Una maledizione pareva calata sopra quel palazzo, e il re chiamò i più grandi maghi per scacciare da quelle mura gli spiriti maligni.

Un giorno il re si chiamò il principe e, con una grande scorta di soldati, partirono. Dopo qualche tempo tornarono col principe sposato ad una principessa di un regno che si trovava al di là del mare, donna di polso che conosceva pure l'arte di ammaliare.

Le cose parevano tranquille e il tempo passava, Favetta se ne stava per i fatti suoi e un giorno morì il re. Il principe prese possesso del palazzo e del regno, la principessa diventò regina e, approssimandosi una guerra, prima della partenza, chiamarono Favetta.

Favetta accorse subito e, appena la videro bella come il sole, al re brillarono gli occhi e alla regina si strinsero. Siccome lui doveva partire per la guerra, le chiesero se voleva far compagnia alla regina. Favetta disse di sì e il re partì contento.

La regina, rimasta padrona del palazzo, alla presenza di Favetta faceva la figura della buona a nulla su tutto. E piano piano cominciò a trattare Favetta come una schiava. Favetta qua, Favetta là. Prendi questo e posa quello. E Favetta ubbidiva, ma lo faceva con tanta ingenuità che faceva urtare i nervi. E i nervi della regina, per questo, un giorno cedettero.

Quel giorno, davanti a tutta la servitù, sopra una terrazza che si affacciava sul mare, alla regina che ricamava cadde il ditale...d'oro giù dallo strapiombo nell'acqua, e pretese che Favetta lo andasse a prendere. Favetta, con quel portamento semplice che conoscevano tutti, prese un coltello, si troncò un dito e lo buttò a mare con l'ordine di tornare col ditale infilato.

Questo fatto avvenne in un momento e la regina, scornata davanti a tutta la corte, lei che si credeva esperta di stregonerie, gettò un'altra volta il ditale a mare, poi si troncò un dito con un coltello e gettò pure quello giù. Solo che il suo dito non tornò e, dopo un po', il sangue che usciva a fontana la fece sbiancare da capo a piedi. La soccorsero pure, ma il sangue non smetteva di uscire e prima che facesse notte morì dissanguata.

Il re, avuta la notizia, tornò subito e, sentita la storia, pensò di approfondire la cosa. Una notte si nascose sotto il letto di Favetta e aspettò. Quando giunse l'ora di andare a dormire, Favetta entrò nella stanza dove c'era una lanterna accesa e si avvicinò.

Ad un certo punto sentì una strana voce provenire dalla lanterna: "Voglio bere", diceva la voce. Era il lucignolo, a cui stava per finire l'olio. Favetta diede l'ordine al vasetto di versare l'olio al lucignolo. "Ho sonno", continuò la voce. E Favetta rispose: "Che vergogna, come puoi pensare di far restare al buio me, che sono la figlia del sole?".

A quel punto al re gli si aprirono gli occhi e capì finalmente chi era Favetta. Il giorno dopo le chiese se voleva sposarlo e, dopo poco tempo, furono marito e moglie.

Da quel giorno vissero felici e contenti e in quel palazzo non successe più niente di terribile.

NOTE
  1. Fattucchiara = Fattucchiera, maga, strega;
  2. Sietrìca = Serva;
  3. Ràsula = Rimasuglio, piccola porzione, piccolo appezzamento;
  4. Scuffulava = Sbucciava (da coff’la = baccello);
  5. Vùngul’ = Baccello delle fave;
  6. Ir’t’ = Dito;
  7. Attassàt’ = Colpiti, impietriti (da attass = attacco, colpo);
  8. Mmurzàh’ = Troncò (probabilmente da murz’ = monco);
  9. Ianchià = Imbiancare, sbiancare;
  10. Attuppàh’ = Fermò (da toppa = tappo, pezza);